کونانی شرایط مرکز شهرستان بودن رادارد
کونانی از توابع شهرستان کوهدشت در غرب استان لرستان واقع است. مردم ساکن این بخش زادگاهشان را به نام ته ریون Tarion یا ته رهان Tarhan یاد می کنند که از گذشته های دور تا کنون بدین نام خوانده می شود ، اما از وجه تسمیه ته رهان اطلاعی در دست نیست. نام ته رهان از زمانهای پیش در کتاب مسالک والممالک آمده است. ته رهان (یا به نوشته ی برخی از پژوهشگران ، طرهان) که در سفرنامه ابودلف مسعر ابن مهلهل خزرجی نیز به همین نام نوشته شده است (ابودلف در سفر خود به سال 341 ه ق از این منطقه گذشته است) . و در بسیاری از کتابهای قدما اسامی : کوهدشت ، کوذشت ، طرهان دیده می شود. در گذشته ته رهان یکی از ایالت های مهم غرب کشور بوده ، که در محدوده لرستان فیلی قرار داشته است . در بررسیهای نگارنده در بخش کونانی (Tarhan) آثار فراوانی از فرهنگهای پیش از تاریخ از جمله دوران پارینه سنگی ، دوره نوسنگی ، دوره کلکولیتیک ، دوره برنز ، دوره آهن ، دوران تاریخی و اسلامی به دست آمد که تاریخچه ی فعالیت های انسان را در (آن برهه از تاریخ) منطقه نشان می دهد. آثار مهمی از تمدنهای دوره ماد ، کاسی ، ایلامی و ساسانی در لرستان شناخته شده است. بنا بر تقسیم بندی جغرافی نویسان اسلامی ، سرتاسر لرستان امروز(پیشکوه) جزو پهله ی اشکانی بوده است. حتا سالها پیش این منطقه را لرستان فیلی می گفته اند. که بعدها اعراب آنرا جبال نامیدند.گاهی در کتیبه ها به دنبال نام حکام نیز کلمه فیلی را آورده اند . چنین گمان می شود که این واژه صورت دیگری از کلمه پهله Pahle و پهلو Pahlav باشد . علاوه بر این زبان ساکنان این قسمت از ایران را فهلویات گفته اند (ایزدپناه1363؛3) . پهله در زبان و ادب فارسی میانه به معنی کوهستان نیز می باشد . در دوره ی ساسانیان ، پشتکوه و پیشکوه (لرستان فیلی) را شخصی از خاندان معروف هرمزان اداره می کرد. آخرین فروانروای این خاندان ، همان هرمزان بود که به اسارت سپاهیان عرب در آمد. عربها در سال 16 هجری قمری پس از فتح حلوان، نواحی شمالی لرستان را گرفتند. و در سال 21 هجری قمری، نهاوند و قسمت جنوبی لرستان را نیز به تصرف خود در آوردند. در کتاب کامل ابن الاثیر آمده است که؛ در سال 16 ه.ق یعنی در زمان خلافت عمر، به فرمان سعد بن ابی وقاص، ضرار بن خطاب، مامور فتح ماسبذان شد. احمد بن جابر بلاذری، مولف کتاب فتوح البلدان، ذکر کرده است که؛ در سال21 ه.ق ابوموسی اشعری پس از فتح نهاوند، ابتدا دینور و سپس سیمره را تصرف کرد. در جنگهای خونین سده های نخستین هجری قمری، میان ایرانیان و اعراب، ساکنان زاگرس مرکزی (پشتکوه و پیشکوه) همسان سایر هموطنان خود جنگیدند و همبستگی خود را با سرداران و نام آوران سلحشور ایرانی استحکام بخشیدند. در سال 22 هجری قمری، هنگامی که عمر سرزمینهای گرفته شده را در میان لشکریان کوفه و بصره تقسیم می کرد، لرستان ضمیمه ی حوزه ی کوفه شد و از آن پس جزو ایالت جبال (عراق عجم) در آمد و تا میانه ی سده ی چهارم هجری، حکمران این منطقه یا از بغداد یا از کوفه تعیین می شد در همین قرن، حسنویه ی کُرد این منطقه را به تصرف خود در آورد و خاندان او تا سال 500 هجری قمری بر لرستان تسلط داشتند. در دوره سلجوقیان منطقه زاگرس مرکزی و لرستان بر اساس میل حکومت مرکزی تحت سیطره ی اتابکان اداره می شد . مقارن تسلط مغول بر ایران لرستان به دو قسمت لُر بزرگ و لُر کوچک تقسیم شد . اما اتابکان لُر کوچک (لرستان امروزی ، ایلام و کرمانشاه) از 580 تا 1006 ه . ق ، که چندین امیر معتبر داشتند و آخرین فرد این سلسله شاهوردی نام داشت که در سال 1006 ه . ق به فرمان شاه عباس اول کشته شد و سلسله او نیز بر افتاد ، در منطقه حکومت کردند . بدین گونه (پس از شاهوردی خان) حکومت لرستان به حسین نامی – از خویشاوندان شاهوردی - محول شد و خاندان این والی (زنده دل 1379؛28-27) تا روی کار آمدن رضاشاه پهلوی بر لرستان (پشتکوه و گاهی پیشکوه) حکومت کردند . اما ساکنان منطقه در طول این دوران پر فراز و نشیب همچنان نام پهله و بعدها فهله ، فیلی و فعلی را زبانزد کردند تا زمانی که از دوره صفوی تا زندیه این منطقه (زاگرس مرکزی) را به نام لرستان فیلی می شناختند. در دوره افشار و در زمان فرمانروایی نادرشاه،از میان ولایت کوهستانی لرستان فیلی دلیرمردانی میهن پرست قرارداشتند ودر میان فوج های لرستان، والی آمحمدزمان بگ فیلی (پشت هفتم نگارنده) همراه با سران قبایل بلوک عمده الدعاظم، در بیرون راندن افغانها از کشور تا فتح شهر قندهار جانسپاریها نمود و از سوی دولت وقت سرافراز و مورد الطاف خسروانه واقع گشت. همانطوری که گفته شد، ایالت ته رهان مقر آمحمدزمان بگ فیلی نیز بخشی از لرستان فیلی بوده است. یاقوت حموی از تاریخ نویسان صدر اسلام نیز از Tarhan یاد کرده است . حمداله مستوفی در نزهت القلوب نام چند شهر را آورده که دو شهر آن جزو Tarhan (قرن هفتم و هشتم ه . ق) بوده است . از آنجمله می نویسد : سمسا ولایتی است از حساب مایرود ، سی پاره ده است و در او قلعه ای است که دزسیاه خوانند . اکنون سمسا شناخته شده نیست ولی مانرود که همان مادیانرود است نیز در جنوب کوهدشت باقی است. امروز در بخش کونانی (دره حاصلخیز ته رهان) کوهی و رودی به نام های ماکو یا مادیان کوه و مادیان رود وجود دارد که از گذشته های دور بدین نام خوانده شده اند. در جایی دیگر حمداله مستوفی در تاریخ گزیده از کوهدشت و ته رهان نام برده که قرنها پیش از ورود اعراب از بین رفته بودند. در دوره حکومت پهلوی، مرکزیت بخش ته رهان ابتدا (در دره ته رهان) دهستان کونانی (و سپس کوهدشت) بوده است.
چرا که کونانی مدتی در آن روزگار، دارای بافت شهری، بازار، حمام عمومی، بانک، نانوایی، پاسگاه، مدرسه، اداره پست، درمانگاه، مطب و ... بوده است. بنا بر گفته بزرگان و ریش سفیدان محل در حدود سال 1307 خورشیدی و در زمانی که سرهنگ حاجیعلی رزم آرا فرماندار نظامی خرم آباد بود جهت آرام نمودن اغتشاشاتی که در ابتدای روی کار آمدن حکومت پهلوی در منطقه بوجود آمده بود، یک واحد امنیتی به عنوان پاسگاه در دره ته رهان دایر شد. در سال 1310 خورشیدی جهت سواد آموزی، یک مدرسه چهار کلاسه به نام دبستان دهخدا در ته رهان افتتاح شد، که تا پیش از این مردم برای سواد آموزی در مکتب خانه ها و در محضر ملا مکتبی کسب علم می کردند. سپس در آبان ماه سال 1311 خورشیدی برای نام نویسی و تهیه ی بٍِن چَک اهالی ته رهان اداره ثبت احوال را در ته رهان (بخش کونانی) تاسیس کردند. در پی اجرای طرح اسکان عشایر به دستور رضا شاه، و به کمک برخی از خوانین محل، اقلیتی از رعایا را در مرکز کوهدشت اسکان دادند و آنجا را قوتل Qeotel (= رعیت) نامگذاری کردند. دیری نپایید که در دوره پهلوی دوم و به طور رسمی مرکزیت ته رهان در دهستان کوهدشت (قوتل) بوده و از این پس کوهدشت به عنوان مرکز بخش طرهان (ته رهان) واقع گشت. درکتب برخی از پژوهشگران آمده است که ؛ بخش ته رهان به طور کلی سه دهستان : کوهدشت ، رومشکان و ته رهان دارد. در سال 1316 خورشیدی برای نخستین بار در ته رهان (بخش کونانی) کمیسون نظام وظیفه اجرا شد و عده ای از اهالی محل جهت اعزام به خدمت سربازی آماده شدند. در پاییز سال 1347 خورشیدی سرلشکر فضل اله همایونی نماینده ی مجلس شورای ملی، درباره لوله کشی آب آشامیدنی کونانی و حفر یک حلقه چاه عمیق در آن محل با بخشداری کوهدشت رایزنی و اعلام همکاری کردند. با توجه به این گفتمان، ته رهان بخش وسیعی است که در غرب لرستان واقع شده است از شمال و باختر و جنوب محدود است به رود سیمره ، از مشرق به بخش چگنی و از جنوب شرقی نیز به رود کشکان Kashkan محدود بوده است. « دره ته رهان ، اسکان گاه و مقر ایل ته رهان» دهیست آباد و پس از کوهدشت ، مهمترین قصبات ته رهان است که دارای اراضی آبی و ساکنان آن مالک زمینهای زراعی خود هستند. به دلایل نامفهوم پس از انقلاب ایران در سال1357 بعضی از ادارات نامبرده تعطیل شدند. چنانچه گفته شدو در نهایت (با انتخاب کوهدشت) ته رهان به مرکزیت دهستان کونانی رونق خود را از دست داد . تا اینکه در سال 1374به همت اهالی محل بخشداری کونانی افتتاح گردید و کم کم زمینه برای آبادانی منطقه در آینده فراهم می شد . از این رهگذر، از دیدگاه ژئومورفولوژی و هیدروژئولوژیکی و از نظر کشاورزی ، زمینهای این منطقه بسیار غنی هستند و خاک زمینهای این منطقه دارای ، آلفی سولها و مولی سولها است که باعث حاصلخیزی این منطقه شده است و این نوع خاک بر اثر طغیان و رسوبات رودخانه ای به وجود آمده اند ، با توجه به اینکه این منطقه توانسته بود که در نابسامانیهای گذشته ، وسیله آسایش و امرار معاش اهالی را فراهم آورد، در نتیجه از کونانی(= کون Keon , + مکان + نان)به عنوان لقبی برای ته ر هان یاد می کردند . و به خاطر افسانه حاصلخیزی این منطقه (Tarhan) را کونانی ، یعنی محل نان می نامیدند .